W skórze atopowej skład lipidów jest również nieprawidłowy. Stwierdza się podwyższony poziom cholesterolu i obniżony ceramidów oraz sfingozyny, która stanowi naturalną substancję przeciwbakteryjną. W związku z tym, czynnikiem, który przyczynia się do powstania AZS może być też kolonizacja skóry przez mikroorganizmy takie jak: S. aureus i Malassezia spp. Na skutek wydrapań spowodowanych świądem, antygeny drobnoustrojów łatwo wynikają do naskórka i skóry właściwej. Mają właściwości superantygenu, które powodują masywne uwalnianie cytokin stanu zapalnego. Stres wyzwalający peptydy opiatowe m.in. β-endorfinę, moduluje odpowiedz świądową, podwyższając wrażliwość skóry na histaminę. Pocenie przy wysiłku lub w gorącym środowisku pobudza włókna cholinergiczne, uwalniając acetylocholinę i VIP.

Leczenie AZS

Leczenie farmakologiczne zależy od nasilenia zmian i wieku chorego. Zwykle ze względu na działanie histaminy i innych mediatorów wydzielanych przez komórki tuczne w procesie powstawania stanu zapalnego skóry, stosuje się doustne leki przeciwhistaminowe. Ważne jest kojarzenie tych leków z trankwilizerami, aby przeciwdziałać świądowi skóry. Leczenie zewnętrzne polega na miejscowej aplikacji kremów lub maści zawierających słabe lub o średniej mocy kortykosteroidy.

Alternatywą dla nich są działające przeciwzapalnie preparaty immunomodulujące z grupy inhibitorów kalcyneuryny: takrolimus i pimekrolimus. W przypadku podejrzenia nadkażenia zmian przez drobnoustroje bakteryjne lub grzybicze, dołączane są antybiotyki i leki antymikotyczne doustnie lub miejscowo.

– Jednoczesne stosowanie odpowiedniej pielęgnacji nawilżającej i łagodnych środków myjących jest uznawane za obowiązujący element terapii i profilaktyki zaostrzeń atopowego zapalenia skóry. Mycie skóry jest niezbędne dla utrzymania prawidłowej higieny. Powinna być jednocześnie zachowana odpowiednia ostrożność, mająca na celu zminimalizowanie dalszego osłabiania bariery warstwy rogowej. Dla takich pacjentów idealne są preparaty myjące na bazie łagodnych syntetycznych środków powierzchniowo czynnych, o neutralnym pH, wzbogacone o substancje nawilżające, lipidy i polimery dla większej łagodności działania. Zwykłe mydła są silnie zasadowymi związkami, które intensywnie rozpuszczają substancje  tłuszczowe płaszcza lipidowego oraz uszkadzają proteiny warstwy rogowej. Jeśli mechanizmy naprawcze skóry, tak jak w przypadku AZS, nie są wystarczająco sprawne, aby szybko uzupełnić brakujące lipidy i NMF, mycie zwykłymi mydłami może nasilać objawy suchej i swędzącej skóry. Objawy te mogą być szczególnie dokuczliwe w niesprzyjających warunkach otoczenia jak: zima, niska wilgotność powietrza czy mróz. Ze względu na  drażniące i wysuszające skórę działanie zwykłych mydeł, zaczęto poszukiwać łagodniejszych środków myjących i ponad 50 lat temu.

Nawilżanie skóry stanowi istotny czynnik zmniejszający ilość stosowanych miejscowo kortykosteroidów oraz wpływający na zwiększenie zdolności barierowych naskórka. Nawilżanie w znaczącym stopniu przyczynia się do poprawy wyglądu skóry oraz zmniejsza prawdopodobieństwo powstawania w niej stanu zapalnego. W celu poprawy nawilżenia skóry stosowane są trzy grupy związków: substancje okluzyjne, humektatnty i emolienty.

W profilaktyce stosowanie preparatów nawilżających jest zalecane co najmniej dwa razy dziennie w okresach zaostrzenia zmian atopowych. Natomiast przy suchości skóry można aplikować je raz dziennie.

– Ze względu na liczne dowody potwierdzające znaczne dysfunkcje bariery naskórkowej w patofizjologii atopowego zapalenia skóry, warto podkreślić zasadność stosowania i rekomendować pacjentom z AZS właściwe środki myjące i nawilżające do codziennej pielęgnacji, jako integralną cześć terapii, zarówno miejscowej jak i ogólnej oraz jako element profilaktyki zaostrzeń stanu zapalnego skóry – przyznaje Monika Serafin, dermatolog i wenerolog, konsultant medyczny.

Jest to szczególnie istotne zwłaszcza w okresie zimowym, kiedy występują wielorakie czynniki środowiskowe wzmagające uszkodzenie bariery naskórkowej i nasilające objawy suchości oraz stanu zapalnego w przebiegu AZS.